Đầu tháng 5 năm 1945 đồng chí Hồ Chí Minh từ Cao Bằng về Tuyên Quang, chọn Tân Trào làm căn cứ chỉ đạo cách mạng cả nước và chuẩn bị đại hội quốc dân. Ngày 4 tháng 6 năm 1945, Khu giải phóng Việt Bắc được thành lập đặt dưới sự lãnh đạo của Uỷ ban chỉ huy lâm thời. Khu giải phóng trở thành căn cứ địa của cả nước. Trên thực tế ở nước ta lúc đó đã hình thành trạng thái hai chính quyền song song tồn tại: chính quyền phản động tay sai của phát xít Nhật và chính quyền của nhân dân ở khu giải phóng và ở các địa phương. Phạm vi hoạt động của chính quyền nhân dân tuy còn nhỏ, nhưng thanh thế của nó mỗi ngày một rộng lớn. Nó đang ở chiều hướng phát triển tất thắng. Cao trào chống Nhật, cứu nước càng dâng lên mạnh mẽ khi được thắng lợi của Hồng quân Liên Xô cổ vũ. Quân đội Nhật ở Đông Dương mất tinh thần, hoang mang, rệu rã. Chính quyền bù nhìn Trần Trọng Kim hoàn toàn tê liệt từ trên xuống dưới. Tin Nhật đầu hàng truyền đi khắp cả nước đã thổi bùng ngọn lửa cách mạng lên cao chưa từng thấy trong các tầng lớp nhân dân, ở tất cả các địa phương. Mặt trận Việt Minh đã thu hút hàng triệu hội viên và đông đảo quần chúng nhân dân ủng hộ Việt Minh. Quân đội Nhật tê liệt trước sức mạnh của làn sóng cách mạng dâng cao. Tình hình trên chứng tỏ tình thế cách mạng trực tiếp đã chín muồi.

Để đẩy mạnh hơn nữa công tác chuẩn bị tổng khởi nghĩa, cần có sự nhất trí cao hơn về đường lối cách mạng trong Đảng và trong hàng ngũ cách mạng. Đảng đặc biệt chú trọng đấu tranh chống lại ảnh hưởng của giặc Nhật và phê phán tư tưởng thân Nhật, sợ Nhật hoặc lợi dụng Nhật. Đảng kịch liệt vạch trần những thủ đoạn lừa bịp của phát xít Nhật và các đảng phái chính trị thân Nhật, những luận điêụ khiêu khích và phá hoại của bọn tơ-rốt-xkít.

Ngày 19.8.1945, hơn 10 vạn quần chúng thủ đô Hà Nội đã tham gia mít tinh mở đầu cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Ảnh: T.L

Theo lời hiệu triệu của Việt Minh, toàn thể dân tộc, triệu người như một đã đồng loạt nổi dậy cầm lấy tất cả những gì có thể làm vũ khí tiến hành cuộc tổng khởi nghĩa vũ trang. Trong thư kêu gọi tổng khởi nghĩa, đồng chí Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: Thời cơ cách mạng nghìn năm có một đã đến. "Chúng ta không thể chậm trễ".

Từ giữa tháng 8 năm 1945, quân đội Tưởng đã được lệnh và đang vội vã tiến vào nước ta từ phía bắc; quân đội Anh cũng đang gấp rút chuẩn bị tiến vào nước ta từ phía nam. Lợi ích sống còn của nhân dân ta đòi hỏi Đảng phải phát huy cao độ trí tuệ và sức mạnh của toàn dân tộc, mau chóng giành lấy thắng lợi trong cuộc đấu tranh "ai thắng ai" giữa nhân dân ta với các tập đoàn đế quốc và phản động.

Ngày 12 tháng 8 năm 1945, Uỷ ban lâm thời khu giải phóng hạ lệnh cho Quân giải phóng, các đội du kích, tự vệ phối hợp với toàn thể nhân dân trong khu đánh vào các đô thị, tiến hành khởi nghĩa. Đêm 13 tháng 8 năm 1945, Uỷ ban khởi nghĩa toàn quốc ra lệnh tổng khởi nghĩa. Hội nghị toàn quốc của Đảng họp ở Tân Trào, từ ngày 13-8 đến ngày 15 tháng 8 đã nhận định: "Những điều kiện khởi nghĩa ở Đông Dương đã chín muồi... quân lính Nhật tan rã, mất tinh thần...toàn dân tộc đang sôi nổi đợi giờ khởi nghĩa giành quyền độc lập". Sau Hội nghị toàn quốc của Đảng; Đại hội quốc dân cũng họp tại Tân Trào vào ngày 16 tháng 8. Trong Đại hội này, Đảng ta đã nêu cao chủ trương dúng đắn lãnh đạo quần chúng nhân dân nổi dậy tước vũ khí của Nhật trước khi quân Đồng Minh vào Đông Dương, giành lấy chính quyền từ tay Nhật, lật đổ bọn bù nhìn tay sai của Nhật, đứng ở địa vị làm chủ nước mình mà tiếp đón quân đội Đồng Minh vào giải giáp quân Nhật trên đất Đông Dương. Đại hội nhiệt liệt tán thành chủ trương tổng khởi nghĩa của Đảng Cộng sản Đông Dương và 10 chính sách của Việt Minh. Đại hội quyết định thành lập Uỷ ban giải phóng dân tộc Việt Nam tức chính phủ lâm thời do đồng chí Hồ Chí Minh làm chủ tịch.

Lễ tuyên ngôn Độc Lập tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội ngày 2-9-1945

Thấm nhuần đường lối tổng khởi nghĩa của Đảng, tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh "đem sức ta mà tự giải phóng cho ta", toàn dân tộc đã nhất tề nổi dậy dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhanh chóng giành lấy chính quyền về tay nhân dân.

Ngày 2 tháng 9 năn 1945, tại vườn hoa Ba Đình Hà Nội, trước cuộc mít tinh của gần 1.000.000 người, chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn độc lập lịch sử, tuyên bố với toàn thể nhân dân, với thế giới: nước Việt Nam dân chủ cộng hoà độc lập và tự do ra đời.

Chính phủ đầu tiên của nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa, ngày 3-11-1946

Nói về ý nghĩa lịch sử vĩ đại của Cách mạng tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: "Chẳng những giai cấp lao động và nhân dân Việt Nam ta có thể tự hào, mà giai cấp lao động và những dân tộc bị áp bức nơi khác cũng có thể tự hào rằng: lần này là lần đầu tiên trong lịch sử cách mạng của các dân tộc thuộc địa và nửa thuộc địa, một Đảng mới 15 tuổi đã lãnh đạo cách mạng thành công, đã nắm chính quyền toàn quốc"./.

Theo ĐCSVN